काटई गावचा कैवारी: एक ऐतिहासिक गणेशगाथा

भिवंडी तालुक्यातल्या कामवारी नदीच्या कुशीत वसलेलं काटई गाव. पूर्वी हे गाव भातशेती आणि कष्टकरी आगरी-कोळी बांधवांची वस्ती म्हणून ओळखलं जायचं. गावाच्या मधोमध असलेली ग्रामपंचायत आणि जुनी वेस, गावाची एकजूट दाखवून द्यायची. पण या गावाची खरी ऊर्जा वर्षातून एकदाच दिसायची, ती म्हणजे गणेशोत्सवात. गोष्ट आहे साधारण १९५० च्या दशकातली. स्वातंत्र्य मिळून काहीच वर्ष झाली होती. लोकमान्य टिळकांनी सुरू केलेल्या सार्वजनिक गणेशोत्सवाची ठिणगी आता ग्रामीण भागातही पडू लागली होती. तोपर्यंत काटई गावात फक्त घरगुती गणपती आणि गौरी-गणपती पुजले जायचे. गावातील मुख्य वाड्यांमध्ये ढोल-ताशांच्या गजरात जाखडी नृत्य आणि भजनांचे सूर घुमायचे. पण संपूर्ण गावाला एका धाग्यात बांधणारा 'सार्वजनिक उत्सव' अजून सुरू झाला नव्हता. वेशीवरची ठिणगी आणि एकात्मता एकदा दुष्काळ आणि शेतीच्या संकटामुळे गावातील तरुण थोडे खचले होते. तेव्हा गावातील ज्येष्ठ आणि तत्कालीन ग्रामपंचायत सदस्यांनी मिळून निर्णय घेतला, "या संकट काळात गावाला एकत्र आणण्यासाठी आपण लोकमान्य टिळकांच्या विचाराने गावाचा पहिला सार्वजनिक गणेशोत्सव सुरू करायचा!" गावच्या वेशीजवळ, जिथे आज मोठी बाजारपेठ आहे, तिथे पहिली विटांची छोटी चूल मांडून बाप्पाची स्थापना करण्यात आली. त्या पहिल्याच वर्षी मूर्ती घडवण्यासाठी पेणवरून खास मूर्तिकार बोलावण्यात आला होता. बाप्पाची मूर्ती साधी, पण डोळ्यांत विलक्षण तेज असलेली 'डाव्या सोंडेची' आणि मातीची होती. पर्यावरणपूरक उत्सवाचा तो गावाचा पहिला ऐतिहासिक पायंडा होता. एक नवा पर्व काळ बदलला, शेतीची जागा मोठमोठ्या गोदामांनी आणि उद्योगांनी घेतली. काटई ग्रामपंचायतीचा विस्तार झाला आणि गावाने आधुनिकतेची कास धरली. पण वेशीवरच्या त्या पहिल्या गणपतीची मातीची परंपरा आणि गावाची एकजूट आजच्या नव्या पिढीनेही तितक्याच अभिमानाने जपून ठेवली आहे. अनंत चतुर्दशीच्या दिवशी जेव्हा बाप्पाला निरोप दिला जातो, तेव्हा काटई गावातील प्रत्येक नागरिकाच्या डोळ्यात पाणी नक्कीच असतं, पण मनात एक वेगळाच आत्मविश्वास असतो. गावातील विसर्जन घाटावर जेव्हा शेकडो हात एकत्र जोडले जातात, तेव्हा मिळणारा सामाजिक ऐक्याचा संदेश हाच काटई गावाच्या या ऐतिहासिक गणेशोत्सवाचा खरा आणि सर्वात मोठा जिवंत वारसा ठरतो. ओठांवर एकच जयघोष असतो"—"गणपती बाप्पा मोरया, पुढच्या वर्षी लवकर या!"

Kind

Story

Place

Thane

Art

The Art of Memory (Dhāraṇā-mātṛkā) · Kala 62

Contributed by

Recorded, name withheld by the contributor

Submitted

21 September 2026

Accepted

21 September 2026