Clay, Heritage, and the Hands that welcome Bappa

आमच्या घरात गणेशोत्सवाची सुरुवात भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीला होत नाही; ती तर कित्येक आठवडे आधीच आमच्या पडवीच्या एका कोपऱ्यात सुरू होते, जिथे नदीच्या ओल्या मातीचा मंद, सुगंधी दरवळ हवेत भरून राहिलेला असतो. ​गेल्या तीन पिढ्यांपासून आमच्या कुटुंबाने एक साधा पण दृढ संकल्प जपला आहे: आम्ही आमची गणपतीची मूर्ती स्वतः शाडूच्या मातीपासून घडवतो. माझ्या आजोबांनी १९६० च्या दशकात महाराष्ट्रातील आमच्या मूळ गावी ही परंपरा सुरू केली. ते नेहमी म्हणायचे, "बाप्पाला सोने-नाणे किंवा भव्य मंडप नको असतात; त्याला हवी असते ती तुमच्या हातांच्या बोटांमधली खरी भक्ती." ​लहानपणी माझी भूमिका अगदी साधी असायची—पाणी घालून मऊ माती मळणे आणि आजोबा त्या निराकार मातीतून बाप्पाची सुरेख सोंड आणि मोठे, करुणामयी कान कसे साकारतात हे कौतुकाने पाहत राहणे. त्यांनी कधीही साचे वापरले नाहीत. बाप्पाचा प्रत्येक आकार हाताने घडवला जायचा आणि प्रत्येक बारकावा म्हणजे जणू एक मूक प्रार्थना असायची. जसजसे आजोबांचे वय झाले, तसतशी ही धुरा माझ्या वडिलांनी सांभाळली आणि त्यांनी माझ्या चाचरणाऱ्या हातांना त्या थंडगार मातीवर वळण द्यायला शिकवले. आज हीच जबाबदारी आणि वारसा माझ्याकडे आला आहे. ​उत्सवाचे ते दहा दिवस आमच्या घराला एका सामूहिक आनंदाच्या धाग्यात बांधून टाकतात. तालावर पडणारा झांजांचा नाद, स्वयंपाकघरातून दरवळणारा उकडीच्या मोदकांसाठीच्या ताज्या खोबऱ्या-गुळाचा सुगंध, आणि संध्याकाळच्या आरतीला एकत्र येणाऱ्या शेजाऱ्यांचे सूर... आधुनिक धकाधकीच्या आयुष्यात सहज न मिळणारा एक आत्मीयतेचा गोफ इथे विणला जातो. ज्यांच्याकडे एरवी घटकाभर थांबायलाही वेळ नसतो, अशा सर्वांना बाप्पा एकत्र आणतो. ​सर्वात भावुक क्षण येतो तो अनंत चतुर्दशीच्या दिवशी. घराबाहेरच्या रस्त्यांवर ढोल-ताशांचा गजर आणि "पुढच्या वर्षी लवकर या"चा जयघोष दुमदुमत असताना, आमचे विसर्जन मात्र अंगणातील एका मोठ्या पितळी घंगाळात होते. पाण्यात विरघळून ती शाडूची मूर्ती पुन्हा मातीत मिसळते, तेव्हा तेच पवित्र पाणी आम्ही आमच्या तुळशीला आणि अंगणातील रोपांना अर्पण करतो. ​माझ्या मते, हीच परंपरा महाराष्ट्राच्या गणेशोत्सवाचे खरे मर्म अधोरेखित करते—सामूहिक उत्सवाचा आनंद, खोलवर रुजलेला कलावारसा आणि निसर्गाबद्दलचा नितांत आदर यांचा हा सुंदर संगम आहे.

Kind

Story

Place

Jalgaon

Art

Painting (Ālekhyam) · Kala 21

Contributed by

Recorded, name withheld by the contributor

Submitted

20 September 2026

Accepted

20 September 2026