कोकणातील गणेशोत्सवाची परंपरा

कोकणातील गणेशोत्सव म्हणजे केवळ एक सण नाही, तर मातीशी, गावाशी आणि आपल्या माणसांशी जोडलेली भावनिक परंपरा आहे. गणपती बाप्पाच्या आगमनाची चाहूल लागली की कोकणातील प्रत्येक घर आनंदाने आणि उत्साहाने भरून जाते. गणेशोत्सवाच्या काही दिवस आधीच घरांची स्वच्छता, रंगरंगोटी आणि सजावट सुरू होते. मुंबई, पुणे, ठाणे अशा शहरांमध्ये राहणारे चाकरमानीही गणपतीसाठी आवर्जून आपल्या गावी परततात. त्यामुळे गावातील घराघरांत पुन्हा एकदा कुटुंबीय, नातेवाईक आणि मित्रमंडळी एकत्र येतात. गणपतीच्या दिवशी पारंपरिक पद्धतीने बाप्पाची स्थापना केली जाते. आरती, भजन, नैवेद्य आणि प्रसाद याबरोबरच कोकणातील पारंपरिक पदार्थांचा खास बेत केला जातो. उकडीचे मोदक, पुरणपोळी, विविध भाज्या आणि घरगुती पदार्थांनी बाप्पाला नैवेद्य दाखवला जातो. संध्याकाळची आरती हा तर कोकणातील गणेशोत्सवाचा खास क्षण. शेजारची मंडळी एकत्र येतात, टाळ-मृदंगाच्या गजरात आरती होते आणि **“गणपती बाप्पा मोरया”**चा जयघोष संपूर्ण गावात घुमतो. या उत्सवाची सर्वात सुंदर गोष्ट म्हणजे गावातील एकोपा आणि परंपरा. घरातील ज्येष्ठ मंडळी जुन्या आठवणी आणि रीतिरिवाज पुढच्या पिढीला सांगतात, तर लहान मुले ती परंपरा शिकून पुढे नेतात. अनंत चतुर्दशीच्या दिवशी विसर्जनाची वेळ येते तेव्हा प्रत्येकाच्या मनात आनंदाबरोबरच विरहाची भावना असते. ढोल-ताशांच्या गजरात आणि “पुढच्या वर्षी लवकर या” या भावनेने बाप्पाला निरोप दिला जातो. कोकणातील गणेशोत्सवाची खरी ओळख म्हणजे— मातीचा सुगंध, घरचा प्रसाद, गावची माणसं, पारंपरिक पूजा आणि बाप्पावरील अढळ श्रद्धा.

Kind

Tradition

Place

Ratnagiri

Art

Rules of Discipline (Vainayikī vidyā) · Kala 63

Contributed by

श्रावणी पंढरीनाथ घाणेकर

Submitted

19 September 2026

Accepted

19 September 2026