मूषक

पौराणिक कथांनुसार, मूषक हा पूर्वजन्मी क्रौंच नावाचा एक गंधर्व होता. एकदा देवराज इंद्राच्या दरबारात महत्त्वाचा धार्मिक विधी सुरू होता. तिथे सर्व देव आणि गंधर्व उपस्थित होते. त्या गर्दीत क्रौंच गंधर्वाचा पाय चुकून वामदेव ऋषींच्या पायावर पडला. वामदेव ऋषींना वाटले की क्रौंचने मुद्दाम त्यांची थट्टा करण्यासाठी असे केले. ऋषींना अत्यंत राग आला आणि त्यांनी क्रौंचला "तू उंदीर बनशील" असा शाप दिला. शाप मिळताच क्रौंच गंधर्व एका अवाढव्य उंदराच्या रूपात बदलला. तो इतका मोठा आणि बलवान होता की तो जिथे जाईल तिथे प्रचंड विनाश करायचा. एकदा हा अवाढव्य उंदीर पराशर ऋषींच्या आश्रमात शिरला. त्याने आश्रमातील सर्व झाडे, धान्य, कपडे आणि ऋषींचे मौल्यवान ग्रंथ कुरतडून नष्ट करायला सुरुवात केली. ऋषी पराशर या उंदराच्या त्रासाला कंटाळले होते. त्याच वेळी भगवान गणेश त्या आश्रमात आले होते. ऋषींची अडचण पाहून गणपतीने त्या उन्मत्त उंदराला धडा शिकवण्याचा निर्णय घेतला. गणरायाने आपला पाश (एक अस्त्र) उंदराच्या दिशेने फेकला. त्या पाशाने उंदराला चहूबाजूने घट्ट बांधले आणि तो उंदीर गणपतीच्या चरणाशी येऊन पडला. गणेशाच्या स्पर्शाने उंदराचा अहंकार गळून पडला. त्याने गणपतीची क्षमा मागितली आणि म्हणाला, "हे प्रभू, मला माझ्या कर्माची शिक्षा मिळाली आहे. आता मला तुमच्या चरणाची सेवा करण्याची संधी द्या." गणपती त्याच्यावर प्रसन्न झाले आणि त्यांनी त्याला आपले वाहन बनवले. उंदीर हा अतिशय चंचल आणि लपून छपून वस्तू खाणारा असतो. तो आपल्या मनाच्या चंचलतेचे प्रतीक आहे. गणेशाचे त्यावर असणारे नियंत्रण हे दर्शवते की बुद्धी आणि विवेक चंचल मनावर नियंत्रण ठेवू शकतात.

Kind

Story

Place

Maharashtra

Art

Staging Plays and Tales (Nāṭikākhyāyikā-darśana) · Kala 9

Contributed by

Recorded, name withheld by the contributor

Submitted

15 September 2026

Accepted

15 September 2026